POSZUKUJESZ WYDAWNICTW PODRÓŻNICZYCH O WŁOSZECH?
ZAPRASZAM DO KSIĘGARNI INTERNETOWEJ "BEZDROŻA"



WATYKAN

HISTORIA PAŃSTWA KOŚCIELNEGO W ZARYSIE

KU PAŃSTWU KOŚCIELNEMU

I wiek
Na terenie południowej Italii, a i w samym Rzymie pojawiły się pierwsze wspólnoty chrześcijańskie. Przybycie do Rzymu św. Piotra (historycznie pobyt św. Piotra w Rzymie nie jest potwierdzony) i św. Pawła oraz ich męczeńska śmierć, przyczyniły się do tego, że Rzym stał się jednym z najważniejszych ośrodków chrześcijaństwa w Cesarstwie Rzymskim. Kierujący tutejszą gminą kapłani, zwani biskupami (od końca I w.), uważali się za następców św. Piotra. Powoli biskup Rzymu wyrastał na głowę Kościoła na Półwyspie Apenińskim. Kościół rzymski wyróżniał się sprawną organizacją, której wzory zostały przejęte z administracji cesarskiej.

II wiek
Zaczęły zbierać się synody lokalne.

III-IV wiek
Nastąpił gwałtowny rozwój chrześcijaństwa i rozpoczął się etap rywalizacji z aparatem państwowym cesarstwa. Kler zaczyna zdobywać prestiż i tytuły, a ceremoniom religijnym nadaje się bardzo wystawny charakter. Także w tym okresie wyłoniło się życie zakonne. W czwartym stuleciu ustaliła się struktura organizacyjna z podziałem na patriarchaty (z uznaniem pierwszeństwa Rzymu), metropolie, biskupstwa (diecezje i eparchie).
313 - edykt mediolański Konstantyna I Wielkiego (306-337) o tolerancji chrześcijan i swobodzie ich kultu religijnego.
381 - biskup rzymski przyjmuje tytuł papieża.
W tym samym roku za cesarza Teodozjusza I (379-395) chrześcijaństwo staje się oficjalną religią cesarstwa.
Organizacja Kościoła umacnia się i upodabnia się do państwowej.

V-VIII wiek
Gdy Rzym przestał pełnić rolę stolicy państwa, papież reprezentował najwyższy autorytet religijny, społeczny i polityczny na południu Italii, na Sycylii, Sardynii i Korsyce. Na niego też spadło przeciwstawienie się najazdom barbarzyńców. Na gruzach cesarstwa zachodniego zaczyna wyrastać potęga kościelna. Rzym z czasem przeradza się w najważniejszy ośrodek polityczny i religijny w Europie Zachodniej. Rozpoczyna się rywalizacja religijna i polityczna Rzymu z wpływami na Półwyspie Apenińskim Konstantynopola.
443 - papież Leon I Wielki (440-461) za zgodą cesarza Walentyniana III został zwierzchnikiem biskupów Kościoła Zachodniego.
Za rządów cesarza Justyna I (518-527) zakończyła się na krótko schizma między Kościołem rzymskim a konstantynopolskim.
Cesarz Justynian I (527-565) - przekonany o możliwości przywrócenia jedności imperium wydał sankcję pragmatyczną, przyznającą biskupom Italii prawo kontroli urzędników cesarskich, co wzbudziło zastrzeżenia dbałego o swe uprawnienia biskupa Rzymu. Cesarz wykorzystując spory doktrynalne pomiędzy Rzymem a Konstantynopolem o charakter natury Chrystusa obalił papieża Sylweriusza (536-537) i doprowadził, że papież Wigiliusz (537-555) uzależnił papiestwo od Cesarstwa Bizantyjskiego. Narodził się cezaropapizm.
603 - chrzest Adoloalda, syna Agilulfa a przez niego również Longobardów wzmocnił pozycję Rzymu (papież Grzegorz I Wielki (590 -604).
Grzegorz I Wielki sprawuje kontrolę nad wszystkimi zachodnimi kościołami i doprowadza do skonsolidowania władzy papieskiej na ziemiach Zachodu. Przeprowadził reformy Patrymonium św. Piotra, a ich efektem było połączenie tworzących je setek niezależnych majątków i fundacji w jedną instytucję.
Jednak jego następcy w VII wieku zmuszeni byli lawirować pomiędzy Bizancjum a Królestwem Longobardów. W następnym stuleciu papiestwo kontynuowało tę politykę, starając się nie dopuszczać ani do przywrócenia pierwotnej pozycji Bizancjum na Półwyspie Apenińskim, ani do dalszego wzmocnienia się Longobardów. Papież Grzegorz II (715-731) przeciwstawił się cesarzowi bizantyjskiemu Leonowi III (717-741), ponieważ mógł liczyć na pomoc Longobardów, w wyniku czego doszło do zwycięskich potyczek wojskowych z armią cesarską w Italii, a od króla Longobardów Liutpranda otrzymał zdobyte przez nich miasto Sutri (728).
W ten sposób Kościół stał się zwierzchnikiem terenu, który formalnie należał do Bizancjum. Przez tę donację stworzony został zalążek Państwa Kościelnego.
Papież Zachariusz I (741-752) czując się bezbronnym wobec wzrastającej potęgi Longobardów, znalazł pomoc przeciw ich apetytom politycznym i terytorialnym oraz przeciw coraz słabszemu Bizancjum u Franków. Zgodził się na przeprowadzenie koronacji Pepina w 751 r.
Po raz pierwszy papież samodzielnie zdecydował o przyznaniu korony. Stefan II (752-757), papież z rodu Orsinich urzeczywistnił zamiary poprzednika w obliczu nowej próby rozciągnięcia zwierzchnictwa nad Rzymem przez nowego króla Longobardów Aistulfa (749-756), który opanował bizantyjską Rawennę.

PAŃSTWO KOŚCIELNE (756-1870)
Fundamenty, na których wyrosło Państwo Kościelne:
Patrymonium św. Piotra
Pod koniec starożytności a także w VI wieku niektóre rodziny arystokratyczne ofiarowały swe posiadłości ziemskie Stolicy Papieskiej, "Świętemu Piotrowi" z różnych przyczyn, m.in. chcąc ocalić swoje dobra przed całkowitą ruiną w obliczu najazdów barbarzyńców lub wstępując do służby kościelnej. Darowizny te składały się przede wszystkim z dóbr w środkowej i południowej Italii oraz na Sycylii, przyjęto dla nich nazwę "Patrimonium Sancti Petri". Do VIII stulecia znajdowały się one pod politycznym zwierzchnictwem Bizancjum i z tej racji toczono o nie często gwałtowne walki.

Donacja Pepina
Wspomniany papież Stefan II zwrócił się w obliczu zagrożenia ze strony Longobardów o pomoc do króla Franków Pepina Małego (751-768). Osobiście udał się do już koronowanego wcześniej przez lokalnego metropolitę Pepina. W zamian za obiecaną pomoc ze strony Franków, papież ponowił uroczyście królewskie namaszczenie Pepina wraz z jego synami - Karolem i Karlomanem w 754 roku. Król Franków w kolejnych wyprawach w roku 754 i 756 pokonał Longobardów, a odebrany im egzarchat Rawenny i "Pentopolis" (Rimini, Pesaro i Ankona) przekazał papieżowi, mimo sprzeciwu Bizancjum. Postępowanie papieża doprowadziło do zerwania z Bizancjum, tzn. do oderwania się od dotychczasowego państwa rzymskiego. Odtąd również politycznie papiestwo kroczyło własną drogą. Podarowując wspomniane terytoria papieżowi, król Franków złożył klucze zdobytych miast na grobie Świętego Piotra. Papież stał się przez to władcą świeckim: dzięki owej "Donacji Pepina" rozszerzeniu uległo Patrymonium św. Piotra i utworzone zostało Państwo Kościelne. Darowiznę Pepina Małego potwierdził następnie Karol Wielki.

Darowizna Konstantyna
Podczas prób interpretacji nowego statusu prawnego papieża (władcy już Państwa Kościelnego) wobec Cesarstwa Bizantyjskiego i Cesarstwa Franków wyłoniła się sprawa Darowizny Konstantyna. Dokładnie nie wiadomo kiedy sfabrykowano ten dokument, przyjmuje się, że prawdopodobnie w drugiej połowie VIII wieku. Niepewny jest także powód powstania tego aktu. W formie pisemnej wspomniana jest Darowizna Konstantyna po raz pierwszy ok. roku 850 w powstałych w państwie Franków Pseudoizydoriańskich fałszerstwach, wskutek czego przez całe średniowiecze odgrywała decydującą rolę. Wkrótce uznano ją i w Rzymie i w Bizancjum za autentyczną. Służyła ona do prawnego uzasadnienia bytu Państwa Kościelnego, jak również prymatu papieskiego i władzy papieskiej nad ówczesnymi państwami. Dokument był przedstawiany jako akt, z datą i podpisem cesarza Konstantyna, sporządzony przy grobie św. Piotra. Dopiero w XV wieku kardynał Mikołaj z Kuzy i Wawrzyniec Valla wykazali jego nieautentyczność.
Jądro tego dokumentu stanowiła powstała w V wieku tzw. Legenda Sylwestra. Według niej cesarz Konstantyn I Wielki osadził papieża Sylwestra I (314-335) na tronie jako władcę Zachodu, a sam przeniósł się do Konstantynopola. Poza tym miał Konstantyn wynieść Rzym jako Kościół apostoła Piotra ponad wszystkie inne, rzymskim kardynałom-prezbiterom zaś przyznać rangę senatorów. Przekazać miał też papieżowi cesarskie insygnia (diadem - nie został przyjęty przez skromność), mitrę , paliusz, berło i sztandar. Autorzy Darowizny Konstantyna kierowali się tym, by na gruncie Legendy Sylwestra utrwalić istniejący stan już po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego, ten mianowicie, że papieżowi przysługuje na Zachodzie prawo przywództwa, nie tylko w sensie kościelnym, ale i politycznym. Tak więc tzw. Darowizna Konstantyna jawi się nie tyle jako regulacja prawna, ile jako uzasadnienie istniejącego już prawa za pomocą fałszywych dowodów, nadając przymierzu papiestwa i frankońskiego cesarstwa nową, wprawdzie niezgodną z prawem, lecz skuteczną, podstawę prawną.

Przez całe średniowiecze toczyła się walka o zwierzchnictwo nad terenami Państwa Kościelnego. Mimo tzw. Darowizny Konstantyna, terytorium to znalazło się pod pieczą następnej siły politycznej i militarnej w Europie - cesarza niemieckiego. Wciąż zagrażali temu państwu Longobardowie i Normanowie (X-XII w.), tak iż cesarz niemiecki zmuszony był wziąć je pod ochronę. W roku 1049 do terytorium Państwa Kościelnego przyłączono Księstwo Benewentu. Z biegiem czasu Państwo Kościelne rozrosło się o położone w środkowej Italii dobra margrabiny Matyldy z Tuscji (zmarłej w roku 1115), na której zamku Canossa w 1077 roku spotkali się król niemiecki Henryk IV i papież Grzegorz VII (spór o inwestyturę).

Przejawem dążeń uniwersalistycznych Kościoła oraz zwiększenia wpływów politycznych w Europie były zorganizowane przez Rzym w latach 1095-1291 wyprawy krzyżowe (krucjaty). W 1213 roku cesarz niemiecki Fryderyk II Hohenstauf listem przekazanym papieżowi Innocentemu III (1198-1216) potwierdził granice Państwa Kościelnego.

XIII wiek, a właściwie pontyfikat Innocentego III przyniósł pełną suwerenność Państwa Kościelnego i przewagę papiestwa nad władcami świeckimi ( głównie niemieckimi) w Europie. Innocenty III włączył w skład Państwa Kościelnego Marchię Ankońską, Księstwo Spoleto i hrabstwo Asyż. Umocnił pozycję swojego państwa w Umbrii i Romanii. Apogeum średniowiecznego papiestwa przypadło na IV sobór laterański.

Istnienie Państwa Kościelnego było mocno zagrożone w okresie tzw. "niewoli awiniońskiej papieży"(1309-1377) i schizmy zachodniej. Okres ten to czas prymatu królów francuskich nad ówczesnymi papieżami. Przyczyną pozostawania papieży w Awinionie były także wojny i antyfeudalne ruchy plebejskie, nawiedzające terytorium Państwa Kościelnego. W Rzymie podczas nieobecności papieży rywalizowały ze sobą możnowładcze rody Colonnów i Orsinich, a poza granicami stolicy powstawały republiki miejskie i tyranie. W okresie XII-XV wieku, pomimo wzlotów i upadków papiestwa nastąpił rozkwit życia umysłowego w chrześcijańskiej Europie. Był to czas zakładania szkół, uniwersytetów, rozwoju filozofii i teologii scholastycznej, której czołowymi postaciami byli m.in. Anzelm z Canterbury, Abelard, Piotr Lombard, Albert Wielki, Tomasz z Akwinu, Bonawentura, Duns Szkot i W. Ockham; orientację bardzie mistyczną reprezentowali m.in. Bernard z Clairvaux, Eckhard, Katarzyna ze Sieny. Większość ziem Państwa Kościelnego w XIV i XV wieku była w rękach lenników papieskich, którzy z upływem czasu stali się potężnymi nieformalnymi władcami. Odbiło się to nawet na finansach papiestwa. Mimo, iż dochody papieskie napływały z całego świata chrześcijańskiego, to na przykład Pius II (1458-1464), cieszący się posłuchem w całej Europie, z braku pieniędzy musiał w pewnym momencie ograniczyć liczbę posiłków zarówno swoich, jak i otoczenia do jednego dziennie. W tym też czasie nastąpiło zeświecczenie życia duchowieństwa, powolne uniezależnianie się kościołów narodowych od polityki Rzymu oraz narastał konflikt pomiędzy cesarstwem a papiestwem o zwierzchnictwo nad państwami włoskimi.

Stulecie XVI (głównie za pontyfikatu Juliusza II) przyniosło wzmocnienie Państwa Kościelnego. Wielcy lennicy zostali usunięci ze stanowisk, papieże przejęli władzę absolutną w całym państwie. Przyłączono do niego Perugię i Parmę. Państwo Kościelne stało się wielkim europejskim ośrodkiem kultury i sztuki renesansu. Osiągnęło apogeum rozwoju. Wpływy Państwa Kościelnego zaczęły sięgać pośrednio ziem podbitych w wyniku Wielkich Odkryć Geograficznych. Lecz ten obraz zakłócił wybuch i rozwój reformacji oraz Sacco di Roma w 1527 roku. Papież Grzegorz XIII (1572-1585), aby zapobiec w przyszłości niezadowoleniu wiernych i ewentualnym wystąpieniom przeciwko papiestwu, zakazał dalszego podnoszenia podatków. Znany jest przede wszystkim z tego, że w roku 1582 zreformował kalendarz, wprowadzając tzw. kalendarz gregoriański.

Wiek XVII i XVIII to okres powolnego upadku Państwa Kościelnego. Nepotyzm papieży sprawił, że poszczególne części państwa przeszły w ręce rozmaitych rodów, a Parma i Modena zostały utracone na zawsze. Nieudolnie administrowane i słabe militarnie stało się obiektem najazdów obcych wojsk. W czasie wojny o sukcesję hiszpańską (1701-1714) wojska cesarskie zmusiły do kapitulacji dwudziestotysięczną armię papieską. Wielkim echem odbiła się w Państwie Kościelnym Wielka Rewolucja Francuska z 1789 roku. Dla wkraczającej na teren Italii rewolucyjnej armii francuskiej nie było żadnych świętości, toteż w latach 1798-1799 Państwo Kościelne stało się Republiką Rzymską, a w 1809 roku dekretem "O papiestwie" Napoleon I dokonał jego aneksji (1809-1814) do Królestwa Italii. W wyniku rewolucji francuskiej zmieniły się prawa własności książąt i państw w stosunku do ziem należących dawniej do Państwa Kościelnego.

UPADEK PAŃSTWA KOŚCIELNEGO
Spod władzy Francji uwolnił Państwo Kościelne Kongres Wiedeński w roku 1815. Czas spokoju nie trwał jednak długo W roku 1830 idąc śladem Rewolucji Lipcowej we Francji, mieszkańców ziem Państwa Kościelnego objęło wrzenie powstańcze - jednak byt Państwa Kościelnego jeszcze tym razem nie został zagrożony.

Wiosna Ludów przyniosła Państwu Kościelnemu ustanowienie Republiki Rzymskiej (1848-1849), papież Pius IX musiał salwować się ucieczką z Rzymu do Neapolu. Przeciwko swoim obywatelom papiestwo poprosiło o interwencję zbrojną Francję, Austrię, Hiszpanię i Neapol.

W okresie jednoczenia się Włoch (1859-1870) wszystkie prowincje Państwa Kościelnego z wyjątkiem rzymskiej zostały włączone do Zjednoczonego Królestwa Włoch. Papież Pius IX (1846-1878) w ostatnich latach przed przyłączeniem Rzymu do Królestwa Włoskiego i upadkiem Państwa Kościelnego przeciwstawiał się z całych sił procesowi jednoczenia się Italii. Papież opierał swoją politykę na stałej obecności wojsk francuskich w Rzymie. Liczył na obronę ze strony Napoleona III przed próbami ingerencji, pomimo niepowodzeń zabiegów o koalicję państw katolickich, która miałaby uratować Państwo Kościelne, ani też po ujawnionym na zjeździe dawnych trzech partnerów Świętego Przymierza w Warszawie w październiku 1860 roku rozkładzie koalicji. Jednak parę lat później nastąpiło ochłodzenie stosunków pomiędzy cesarzem a papieżem. Rząd włoski doprowadził do nowego porozumienia z Paryżem. Była to tzw. konwencja wrześniowa (15.09.1864), która zawierała decyzję o wycofaniu wojsk francuskich z Rzymu. Rząd włoski zaś zobowiązał się do obrony terytorium papieskiego przed wszelkim atakiem. Dla udokumentowania szczerości swej postawy miała zostać wyznaczona nowa stolica Włoch - Florencja. Konwencja nie zadowoliła żadnej ze stron. Pius IX okazał, że nie jest gotów do żadnego kompromisu. 8 grudnia 1864 roku potępił w encyklice "Quanta cura" zarówno socjalistów, jak i siły liberalne z terenu Włoch, jako źródło wszelkiego zła. W 1869 roku Pius IX zwołał do Watykanu sobór. Przyjął on dogmat o nieomylności papieża, który podkreślał znaczenie biskupa Rzymu, nawet wówczas gdyby został pozbawiony władzy świeckiej. W obliczu upadku Napoleona III w wojnie z Prusami, 20 września 1870 roku rządowy włoski korpus pod dowództwem generała Raffaele Cardorna za zgodą króla Wiktora Emanuela II wkroczył do Rzymu (Francuzów już tu nie było). Wojska papieskie stawiały opór raczej symboliczny i po rozbiciu Muru Aureliana koło Porta Pia bersalierzy opanowali bez walki Wieczne Miasto. 2 października 1870 roku ludność Rzymu w plebiscycie wypowiedziała się za połączeniem z Królestwem Włoch. Wojska włoskie początkowo nie obsadziły dzielnicy Citta Leonina, otaczającej Watykan. Dopiero na życzenie sekretarza stanu kardynała Giacomo Antonellego wprowadzono tam oddziały dla zapewnienia bezpieczeństwa. 13 maja 1871 roku parlament włoski uchwalił prawo o gwarancjach. Dotyczyło ono zapewnienia swobody papieżowi w jego funkcjach duchownych, obejmowało także eksterytorialność Pałacu Watykańskiego, Lateranu i Castel Gandolfo. Od państwa włoskiego miała napłynąć kwota odpowiadająca dotychczasowym kosztom utrzymania dworu papieskiego. 15 maja 1871 Pius IX ogłosił encyklikę, w której uznał się za "Więźnia Watykanu", odrzucił prawo o gwarancjach, obłożył ekskomuniką dynastię sabaudzką i rząd włoski, zakazał katolikom uczestniczenia w życiu politycznym Włoch. Podkreślił również, że nie uznaje dokonanej przez siły włoskie aneksji Rzymu. 2 lipca 1871 roku Wiktor Emanuel zamienił Kwirynał - rezydencję papieską na swoją siedzibę. Rzym stał się stolicą zjednoczonych Włoch. Likwidacja Państwa Kościelnego była przyczyną napiętych stosunków pomiędzy Stolicą Apostolską i rządami Włoch do czasu podpisania traktatów laterańskich w 1929 roku. W latach największego rozrostu terytorialnego Państwo Kościelne liczyło około 40 000 kilometrów kwadratowych.

PAPIEŻE "WIĘZNIOWIE WATYKANU"
Pius IX (1846-1878) - Giovanni hrabia Mastai-Ferretti (1792-1872);
Leon XIII (1878-1903) - Giacomo Vincenzo de Pecci (1810-1903);
Pius X (1903-1914) - Giuseppe Sarto (1835-1914);
Benedykt XV (1914-1922) - Giacomo margrabia della Chiesa (1854-1922);
Pius XI (1922-1939) - Achille Ratti (1857-1939).
 
DESTYNACJE EUROPEJSKIE  ATRAKCJE TURYSTYCZNE EUROPY
STRONA ZAWODOWEGO PILOTA WYCIECZEK ZAGRANICZNYCH